Chiến tranh Iran không chỉ làm giá dầu vượt 100 USD/thùng mà còn kích hoạt một cú sốc thứ cấp nguy hiểm không kém: giá phân bón toàn cầu tăng 25% chỉ trong một tuần, đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực của hàng trăm triệu người tại các nước nghèo. Khi eo biển Hormuz gần như đóng cửa, khoảng 30% lượng phân bón xuất khẩu toàn cầu bị mắc kẹt phía sau tuyến hàng hải chiến lược này.
Đây là cú sốc dây chuyền mà ít nhà đầu tư lường trước: chiến tranh Iran không chỉ ảnh hưởng đến thị trường năng lượng mà đang dần len lỏi vào từng cánh đồng, từng bữa ăn của người dân toàn cầu, đặc biệt tại các nền kinh tế dễ tổn thương.
Vì sao eo biển Hormuz quyết định giá phân bón thế giới?
Trung Đông không chỉ là trung tâm năng lượng mà còn là nguồn cung phân bón khổng lồ của thế giới. Saudi Arabia, Qatar và Iran đều nằm trong top 10 nhà xuất khẩu urê lớn nhất toàn cầu, với tổng sản lượng chiếm khoảng 1/3 lượng urê xuất khẩu thế giới mỗi năm.
Toàn bộ lượng phân bón này phải đi qua eo biển Hormuz để đến tay nông dân khắp nơi trên thế giới. Khi chiến tranh Iran bùng nổ và tuyến hàng hải này gần như đóng cửa, ba nhà xuất khẩu lớn đó gần như bị cô lập hoàn toàn, tạo ra kịch bản tồi tệ nhất cho thị trường phân bón toàn cầu.
Cú sốc giá phân bón: Tăng 25% chỉ trong một tuần
Số liệu từ thị trường hàng hóa cho thấy mức độ leo thang giá phân bón diễn ra với tốc độ chóng mặt ngay sau khi chiến tranh Iran bùng nổ. Giá urê tại New Orleans tăng thêm 50 đến 80 USD/tấn, lên mức 520 đến 550 USD/tấn chỉ trong ngày 2/3/2026. Tại Trung Đông, giá urê thậm chí vọt lên 650 USD/tấn, gấp khoảng hai lần so với một năm trước.
Chuyên gia hàng hóa Josh Linville tại StoneX (công ty dịch vụ tài chính và giao dịch hàng hóa toàn cầu) nhận định đây là thời điểm tệ nhất trong năm để xảy ra gián đoạn nguồn cung, khi nhu cầu theo mùa tại Mỹ và Australia đang ở đỉnh cao. Theo FAO, cơ quan lương thực và nông nghiệp Liên Hợp Quốc, bất kỳ cú sốc nào làm tăng giá phân bón trên 20% đều có nguy cơ đẩy thêm hàng chục triệu người vào cảnh thiếu lương thực.
Tại sao giá năng lượng tăng lại đẩy giá phân bón lên cao?
Mối liên hệ giữa chiến tranh Iran, giá năng lượng và giá phân bón không phải ngẫu nhiên mà là cơ chế kỹ thuật rất chặt chẽ. Khí tự nhiên là nguyên liệu đầu vào cốt lõi để sản xuất phân đạm như urê và amoniac, chiếm tới 70 đến 80% chi phí sản xuất của một nhà máy phân bón.
Khi chiến tranh Iran đẩy giá khí tự nhiên tăng mạnh, các nhà máy phân bón tại châu Âu và nhiều khu vực khác buộc phải giảm công suất hoặc đóng cửa tạm thời vì không còn có lãi. Bên cạnh đó, các nhà máy urê của Ai Cập phải ngừng hoạt động do nguồn cung cấp khí đốt từ Israel bị gián đoạn, còn nguồn cung cho Jordan cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng, khiến nguồn cung toàn cầu thu hẹp mạnh từ nhiều phía cùng một lúc.
Các nước nghèo và Pakistan đứng trước nguy cơ khủng hoảng lương thực
Tác động từ chiến tranh Iran lên an ninh lương thực không đồng đều giữa các quốc gia. Các nước giàu có thể hấp thụ chi phí phân bón tăng cao, nhưng các nước nghèo phụ thuộc vào nhập khẩu lương thực và phân bón lại đứng trước nguy cơ khủng hoảng thực sự.
Pakistan là ví dụ điển hình nhất. Nước này vừa phụ thuộc nặng vào nhập khẩu năng lượng, vừa có nền kinh tế mong manh với nợ công cao và dự trữ ngoại hối thấp. Kể từ khi chiến tranh Iran bắt đầu, giá dầu tăng hơn 30%, giáng một đòn kép vào nền kinh tế Pakistan qua cả kênh nhập khẩu năng lượng lẫn chi phí sản xuất lương thực tăng vọt.
Ngoài Pakistan, các quốc gia châu Phi cận Sahara và một số nước Đông Nam Á vốn phụ thuộc vào phân bón nhập khẩu từ vùng Vịnh cũng đang đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn cung nghiêm trọng trước mùa vụ tới.
Hiệu ứng dây chuyền từ phân bón đến bàn ăn
Cú sốc từ chiến tranh Iran lan rộng theo chuỗi giá trị nông nghiệp theo ba bước rõ ràng. Khi giá phân bón tăng, chi phí sản xuất nông nghiệp tăng theo, nông dân hoặc phải chấp nhận lợi nhuận thấp hơn hoặc buộc phải giảm lượng phân bón sử dụng dẫn đến năng suất giảm.
Năng suất giảm kết hợp với chi phí logistics tăng vọt do giá dầu cao khiến giá lương thực tại các siêu thị và chợ truyền thống leo thang. Các nhà kinh tế học cảnh báo kịch bản đình lạm, tức lạm phát cao kết hợp tăng trưởng chậm, đang dần hiện hữu và ngành nông nghiệp có thể là một trong những nhóm đầu tiên chịu cú sốc tài chính nặng nề nhất từ chiến tranh Iran.
Chiến tranh Iran tác động tới ngành phân bón Việt Nam như thế nào?
Việt Nam là nền kinh tế nông nghiệp lớn với nhu cầu phân bón rất cao, đặc biệt cho lúa gạo, cà phê và các cây công nghiệp. Hiệp hội Phân bón Việt Nam xác nhận nguồn cung và giá cả phân bón trong nước sẽ bị ảnh hưởng từ chiến tranh Iran, với mức độ phụ thuộc vào thời gian và quy mô của cuộc chiến.
Hai doanh nghiệp phân bón lớn trong nước là Đạm Phú Mỹ và Đạm Cà Mau đang thận trọng đặt kế hoạch lợi nhuận 2026, chủ động theo dõi thị trường và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu nguyên liệu để ứng phó. Trong ngắn hạn, giá phân bón tăng có thể cải thiện biên lợi nhuận của hai doanh nghiệp này, nhưng về dài hạn rủi ro nguồn cung và chi phí năng lượng cao có thể bào mòn lợi thế đó.
Kịch bản nào có thể xảy ra tiếp theo?
Kịch bản tích cực: Xung đột hạ nhiệt trong vòng 2 đến 3 tuần, eo biển Hormuz phục hồi hoạt động. Giá phân bón hạ dần về vùng 400 đến 450 USD/tấn và nguy cơ khủng hoảng lương thực được kiểm soát trước mùa vụ quan trọng tại châu Á và châu Phi.
Kịch bản cơ sở: Chiến sự kéo dài 4 đến 6 tuần, giá urê duy trì quanh 550 đến 650 USD/tấn. Các nước nghèo bắt đầu gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc đảm bảo nguồn cung phân bón cho mùa vụ, đẩy giá lương thực toàn cầu tăng thêm 10 đến 15%.
Kịch bản tiêu cực: Hormuz tiếp tục bị phong tỏa hoàn toàn trên 2 tháng, giá urê vượt 800 USD/tấn kết hợp với Trung Quốc tiếp tục hạn chế xuất khẩu phân bón. Đây là kịch bản FAO cảnh báo có thể đẩy thêm 30 đến 50 triệu người vào tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng.
Kết luận
Chiến tranh Iran đang chứng minh rằng địa chính trị và an ninh lương thực gắn bó chặt chẽ hơn bao giờ hết trong thế giới hiện đại. Khi 1/3 nguồn cung urê toàn cầu bị mắc kẹt sau eo biển Hormuz, cú sốc không dừng lại ở thị trường năng lượng mà lan thẳng đến cánh đồng và bàn ăn của hàng trăm triệu người. Nhà đầu tư và doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam cần theo dõi sát diễn biến chiến sự và giá phân bón quốc tế như hai chỉ báo quan trọng nhất để điều chỉnh kế hoạch sản xuất và kinh doanh trong những tuần tới.
Xem thêm: Bảng giá dầu hôm nay
Bài viết mang tính chất thông tin và phân tích kinh tế, không phải khuyến nghị đầu tư. Nhà đầu tư cần tự đánh giá và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
