Điều tra Section 301 do Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer khởi động đang trở thành công cụ thương mại nguy hiểm nhất mà Washington triển khai trong năm 2026, sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ hệ thống thuế quan dựa trên Đạo luật IEEPA vào tháng 2/2026. Thay vì rút lui, chính quyền Trump lập tức tìm đến Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 như nền tảng pháp lý vững chắc hơn để tiếp tục chiến dịch áp thuế nhắm vào Trung Quốc, EU, Mexico, Ấn Độ, Nhật Bản và nhiều đối tác khác.
Điều tra Section 301 không phải vũ khí mới, nhưng phạm vi triển khai lần này rộng hơn bất kỳ tiền lệ nào trong lịch sử thương mại Mỹ và đang tạo ra làn sóng bất ổn lớn trên các thị trường tài chính toàn cầu.
Section 301 là gì và tại sao Trump dùng lại lần này?
Section 301 là điều khoản trong Đạo luật Thương mại Mỹ năm 1974, cho phép Tổng thống áp đặt các biện pháp trừng phạt thương mại nếu phát hiện một quốc gia đang thực hiện hành vi thương mại không công bằng, gây gánh nặng hoặc hạn chế thương mại của Mỹ. Điều khoản này ít được sử dụng bởi các chính quyền trước, nhưng Trump đã dùng nó trong nhiệm kỳ đầu để áp thuế lên hàng hóa Trung Quốc sau khi điều tra về chuyển giao công nghệ và sở hữu trí tuệ.
Lý do Trump quay lại điều tra Section 301 lần này rất rõ ràng. Tòa án Tối cao Mỹ ngày 20/2/2026 đã bác bỏ phần lớn hệ thống thuế quan dựa trên IEEPA, đóng cửa con đường pháp lý mà chính quyền Trump đang sử dụng. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent thẳng thắn thừa nhận: “Chúng ta sẽ quay trở lại mức thuế quan tương tự đối với nhiều quốc gia, chỉ là theo cách ít trực tiếp hơn và phức tạp hơn một chút.” Điều tra Section 301 chính là con đường phức tạp hơn đó.
Tại sao năng lực sản xuất dư thừa là cái cớ mới?
Lần này điều tra Section 301 không chỉ tập trung vào sở hữu trí tuệ như giai đoạn 2018-2019, mà mở rộng sang cáo buộc năng lực sản xuất dư thừa, một luận điểm Washington đang dùng để nhắm vào nhiều nền kinh tế cùng một lúc.
Lập luận của chính quyền Trump là các quốc gia như Trung Quốc, EU và thậm chí Mexico đang trợ cấp ồ ạt cho các ngành sản xuất nội địa, tạo ra năng lực dư thừa khổng lồ và bán phá giá ra thị trường toàn cầu với giá thấp hơn chi phí thực, gây thiệt hại trực tiếp cho nhà sản xuất Mỹ. USTR (Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ) khẳng định năm 2026 sẽ tập trung vào việc thực thi điều tra Section 301 mới như trụ cột chính trong chiến lược thương mại “Nước Mỹ trên hết”.
Từng nước sẽ bị điều tra về điều gì?
Trung Quốc: Thỏa thuận Giai đoạn Một bị đặt lên bàn cân
Điều tra Section 301 với Trung Quốc tập trung vào việc đánh giá mức độ thực thi Thỏa thuận Giai đoạn Một ký năm 2020. USTR đã khởi động điều tra chính thức từ tháng 10/2025, với phiên điều trần công khai tổ chức vào tháng 12/2025. Trung Quốc ghi nhận thặng dư thương mại kỷ lục gần 1.200 tỷ USD trong năm 2025, con số mà Washington coi là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy Bắc Kinh không thực hiện đúng cam kết mua hàng Mỹ.
Đáng chú ý, Mỹ đồng ý tạm dừng điều tra Section 301 với ngành hàng hải và đóng tàu Trung Quốc trong một năm như một phần nhượng bộ trong cuộc gặp Trump và Tập Cận Bình, cho thấy điều tra Section 301 đang được dùng như quân bài đàm phán chứ không chỉ là biện pháp trừng phạt đơn thuần.
EU: Từ đồng minh thành mục tiêu
Điều tra Section 301 với EU là bước ngoặt quan trọng nhất vì đây là lần đầu tiên Mỹ áp dụng công cụ này với một đồng minh chiến lược lâu đời. Chính quyền Trump cáo buộc EU trợ cấp quá mức cho ngành ô tô, thép và các ngành công nghiệp xanh, tạo ra cạnh tranh không công bằng với hàng hóa Mỹ.
EU đã tạm hoãn phê chuẩn thỏa thuận thương mại song phương với Mỹ như một đòn phản ứng, trong khi các nhà lập pháp châu Âu đang tranh luận về cách đàm phán lại với Washington. Giới chuyên gia đánh giá điều tra Section 301 với EU sẽ là đòn giáng mạnh vào các đồng minh NATO vì xuất khẩu của họ chủ yếu là thép, nhôm và ô tô, những mặt hàng không nằm trong diện miễn trừ.
Mexico và Ấn Độ: Hai mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng
Mexico đối mặt với điều tra Section 301 vì bị cáo buộc trở thành cửa ngõ cho hàng hóa Trung Quốc xuất khẩu vào Mỹ dưới danh nghĩa hàng Mexico. Washington cho rằng nhiều nhà máy tại Mexico thực chất là cơ sở lắp ráp cuối cùng của các tập đoàn Trung Quốc nhằm né thuế. Ấn Độ trì hoãn các vòng đàm phán thương mại dự kiến với Mỹ như một phản ứng thận trọng, trong khi Washington nhắm vào chính sách trợ cấp và rào cản nhập khẩu của New Delhi trong các ngành dược phẩm và công nghệ.
Việt Nam đứng trước rủi ro gì?
Điều tra Section 301 không nhắm trực tiếp vào Việt Nam trong đợt này, nhưng Hà Nội không thể đứng ngoài cuộc vì ba lý do quan trọng.
Thứ nhất, Việt Nam vẫn nằm trong danh sách theo dõi về thâm hụt thương mại lớn với Mỹ. Nếu khoảng cách xuất nhập khẩu giữa hai nước tiếp tục mở rộng, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành mục tiêu điều tra Section 301 tiếp theo, đặc biệt khi các điều tra với Trung Quốc và Mexico hoàn tất và Washington cần tìm mục tiêu mới.
Thứ hai, điều tra Section 301 trước đây đã xác nhận một số doanh nghiệp Trung Quốc thành lập nhà máy tại Việt Nam để tái xuất hàng hóa sang Mỹ dưới nhãn “Made in Vietnam”. Áp lực chứng minh xuất xứ thực sự của hàng hóa sẽ ngày càng tăng trong bối cảnh USTR đang siết chặt giám sát toàn bộ chuỗi cung ứng.
Thứ ba, nếu các đối tác thương mại lớn của Việt Nam như EU và Nhật Bản bị áp thuế bổ sung từ điều tra Section 301, nhu cầu nhập khẩu từ các thị trường này sẽ giảm, ảnh hưởng gián tiếp đến đơn hàng xuất khẩu của Việt Nam. Theo USTR, điều tra Section 301 thường mất từ 12 đến 18 tháng trước khi có quyết định áp thuế chính thức, tạo ra giai đoạn bất định kéo dài cho cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu.
Thị trường phản ứng thế nào với điều tra Section 301?
Mỗi lần thông tin về điều tra Section 301 được công bố, thị trường tài chính toàn cầu đều phản ứng tiêu cực. Dow Jones giảm 1,34%, S&P 500 giảm 0,65% và Nasdaq giảm 0,65% ngay sau khi Trump tuyên bố mở rộng phạm vi điều tra Section 301. Đồng USD cũng giảm 0,2% so với rổ tiền tệ chính trong cùng phiên, phản ánh lo ngại về tác động của chiến tranh thương mại lên tăng trưởng kinh tế Mỹ.
Các ngành bị ảnh hưởng nặng nhất bao gồm ô tô, thép, nhôm, dược phẩm và công nghệ, tức là gần như toàn bộ các lĩnh vực sản xuất công nghiệp lớn của các nền kinh tế đang bị nhắm mục tiêu. Doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong các ngành điện tử, dệt may và linh kiện cũng cần theo dõi sát kết quả điều tra Section 301 để điều chỉnh chiến lược thị trường kịp thời.
Kịch bản nào có thể xảy ra tiếp theo?
Kịch bản tích cực: Các cuộc đàm phán song phương diễn ra thành công trong giai đoạn điều tra Section 301 kéo dài 5 tháng, với nhiều quốc gia chấp nhận nhượng bộ thương mại để tránh bị áp thuế. Mức thuế cuối cùng thấp hơn đáng kể so với đe dọa ban đầu và thương mại toàn cầu duy trì được đà tăng trưởng.
Kịch bản cơ sở: Điều tra Section 301 hoàn tất trong 5 tháng, dẫn đến thuế quan mới từ 15 đến 25% với một số ngành hàng từ EU, Mexico và Ấn Độ. Chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cơ cấu, với dòng vốn FDI dịch chuyển thêm về Đông Nam Á và Ấn Độ.
Kịch bản tiêu cực: Các nước bị điều tra Section 301 đồng loạt trả đũa, kéo theo một vòng leo thang thuế quan mới trên diện rộng. Thương mại toàn cầu suy giảm mạnh, GDP toàn cầu mất thêm 0,3 đến 0,5 điểm phần trăm và các thị trường tài chính chịu áp lực bán tháo kéo dài.
Kết luận
Điều tra Section 301 là tuyên bố rõ ràng nhất từ trước đến nay rằng chính sách thương mại của Trump không dừng lại sau phán quyết của Tòa án Tối cao mà chỉ đơn giản là tìm một con đường pháp lý mới vững chắc hơn. Doanh nghiệp Việt Nam cần theo dõi sát tiến trình điều tra Section 301 trong 5 tháng tới, chủ động kiểm tra lại chuỗi cung ứng và xuất xứ hàng hóa để không rơi vào tầm ngắm của USTR trong bối cảnh Washington đang thắt chặt giám sát thương mại toàn cầu hơn bao giờ hết.
Xem thêm: Bảng giá dầu hôm nay
