Đàm phán Mỹ Iran: Iran đòi thu phí tàu qua eo biển Hormuz
Đàm phán Mỹ Iran đang bước vào giai đoạn phức tạp hơn khi Tehran công khai tính toán áp đặt phí thông hành đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Động thái này không chỉ là bài toán ngân sách, mà còn là đòn mặc cả địa chính trị có trọng lượng lớn trên bàn đàm phán hạt nhân giữa hai nước.
Ngày 26 tháng 3 năm 2025, Chủ tịch Ủy ban Dân sự của Quốc hội Hồi giáo Iran tuyên bố rõ ràng: Iran đang soạn thảo dự luật cho phép thu phí tàu thuyền nước ngoài đi qua eo biển Hormuz nhằm bảo vệ chủ quyền và tạo nguồn thu cho quốc gia. Thông điệp gửi đi rất rõ ràng, Iran muốn kiểm soát một trong những tuyến hàng hải huyết mạch nhất thế giới.
Bài viết này phân tích toàn diện bối cảnh, động cơ chiến lược và tác động kinh tế của tuyên bố trên, đặt trong bức tranh tổng thể của các cuộc đàm phán Mỹ Iran hiện nay.
Eo biển Hormuz và tầm quan trọng chiến lược không thể bỏ qua
Huyết mạch dầu mỏ của thế giới
Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, là lối ra duy nhất của Vịnh Persian ra Biển Ả Rập. Theo số liệu từ Reuters, khoảng 20% lượng dầu thô giao dịch toàn cầu và gần 30% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua tuyến đường này mỗi ngày. Đây là con đường không thể thay thế đối với xuất khẩu năng lượng của Saudi Arabia, Iraq, UAE, Kuwait và Qatar.
Bề rộng của eo biển chỉ khoảng 33 km tại điểm hẹp nhất, nhưng tầm quan trọng kinh tế của nó lại ở một tầm cỡ hoàn toàn khác. Mỗi sự gián đoạn dù nhỏ tại đây đều có thể khiến giá dầu thế giới biến động mạnh trong vòng vài giờ.
Iran kiểm soát bờ phía bắc eo biển
Iran nắm giữ toàn bộ bờ biển phía bắc của eo Hormuz và đã nhiều lần trong lịch sử đe dọa phong tỏa tuyến đường này khi căng thẳng với phương Tây leo thang. Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) thường xuyên tuần tra khu vực, tạo ra áp lực tâm lý thường trực với tàu thuyền thương mại quốc tế.
Lần này, Iran không đơn thuần đe dọa, mà đang tìm cách hợp pháp hóa quyền kiểm soát bằng một đạo luật quốc gia. Đây là bước đi khôn ngoan hơn về mặt pháp lý, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều hệ quả khó lường.
Dự luật thu phí Hormuz: Nội dung và tiến trình lập pháp
Những gì đã được công bố
Theo tuyên bố ngày 26 tháng 3, dự thảo luật đã được chuẩn bị nhưng chưa hoàn thiện. Tuần tới, dự thảo sẽ được chuyển đến Trung tâm Nghiên cứu Quốc hội Iran để chỉnh sửa với sự tham gia của nhóm pháp lý chuyên trách. Sau đó, văn bản sẽ được trình lên phiên họp toàn thể Quốc hội Hồi giáo để thảo luận và bỏ phiếu.
Nội dung cốt lõi của dự luật gồm ba điểm chính. Thứ nhất, khẳng định chủ quyền và quyền quản lý của Iran đối với eo biển Hormuz. Thứ hai, thiết lập cơ chế thu phí thông hành đối với tàu thuyền nước ngoài. Thứ ba, tạo nguồn thu ngân sách chính thức từ hoạt động giao thông hàng hải quốc tế qua khu vực này.
Cơ sở pháp lý Iran muốn xây dựng
Phía Iran lập luận rằng họ có quyền quản lý và thu phí tương tự như các quốc gia ven biển khác trên thế giới đối với lãnh hải của mình. Tuy nhiên, Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) có quy định về quyền “quá cảnh vô hại” qua các eo biển quốc tế, vốn hạn chế đáng kể quyền của quốc gia ven bờ trong việc áp đặt phí hoặc hạn chế đơn phương.
Đây chính là điểm mấu chốt về pháp lý mà cộng đồng quốc tế, đặc biệt là Mỹ và các đồng minh, sẽ phản đối kịch liệt. Nhưng cũng chính vì vậy, Iran cần một đạo luật nội địa đủ mạnh để làm cơ sở đàm phán.
Bối cảnh đàm phán Mỹ Iran và ý nghĩa của động thái này
Các vòng đàm phán đang diễn ra như thế nào
Cuộc đàm phán Mỹ Iran về chương trình hạt nhân và dỡ bỏ trừng phạt đang ở giai đoạn nhạy cảm. Sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận JCPOA năm 2018 dưới thời Tổng thống Trump và áp đặt lại các biện pháp trừng phạt, Iran đã đẩy mạnh làm giàu uranium lên mức gần vũ khí. Dưới thời Biden, các vòng đàm phán gián tiếp đã được nối lại nhưng chưa đạt kết quả.
Hiện nay, với bối cảnh địa chính trị thay đổi và áp lực kinh tế ngày càng đè nặng lên Iran do các lệnh trừng phạt, Tehran đang tìm cách tạo ra đòn bẩy mới. Dự luật thu phí Hormuz là một trong những con bài đó.
Thu phí Hormuz là đòn mặc cả hay chính sách thực chất
Theo đánh giá của nhiều chuyên gia phân tích địa chính trị, dự luật này có hai tầng ý nghĩa.
Ở tầng thứ nhất, đây là tín hiệu gửi đến Washington trong bối cảnh đàm phán Mỹ Iran đang chậm tiến độ. Iran muốn nhắc nhở rằng họ có khả năng gây tổn hại lớn cho chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu nếu áp lực trừng phạt không được nới lỏng.
Ở tầng thứ hai, đây cũng là bước đi thực dụng nhằm bổ sung nguồn thu cho một nền kinh tế đang chịu sức ép nặng nề từ lạm phát và đồng rial mất giá. Nếu dự luật được thông qua và thực thi, ngay cả một mức phí tượng trưng cũng có thể mang lại hàng tỷ đô la mỗi năm cho ngân sách Iran.
Tác động kinh tế và thị trường nếu Iran thực thi thu phí Hormuz
Giá dầu và chuỗi cung ứng năng lượng
Thị trường dầu thô toàn cầu phản ứng rất nhạy cảm với bất kỳ căng thẳng nào tại khu vực Vịnh Persian. Nếu Iran chính thức áp dụng thu phí và các quốc gia xuất khẩu dầu phải tính chi phí này vào giá thành, chi phí vận chuyển năng lượng sẽ tăng. Điều này có thể đẩy giá dầu Brent và WTI lên cao hơn, tác động trực tiếp đến giá xăng dầu và lạm phát toàn cầu.
Theo BBC, bất kỳ sự leo thang nào tại eo Hormuz đều được thị trường tài chính theo dõi sát sao vì tầm ảnh hưởng của nó vượt ra ngoài khu vực Trung Đông.
Phản ứng của Mỹ và các đồng minh
Mỹ, với tư cách là cường quốc hàng hải và bảo lãnh cho tự do hàng hải quốc tế, sẽ không thể chấp nhận một đạo luật đơn phương áp đặt phí thông hành tại một eo biển quốc tế. Hạm đội 5 của Hải quân Mỹ đặt căn cứ tại Bahrain và thường xuyên tuần tra khu vực này. Khả năng cao là Washington sẽ tuyên bố không công nhận tính hợp pháp của bất kỳ loại phí nào mà Iran cố áp đặt.
Điều này đặt ra nguy cơ đối đầu trực tiếp, không chỉ ở bàn đàm phán mà còn trên thực địa hàng hải. Các đồng minh của Mỹ tại Vùng Vịnh, đặc biệt là Saudi Arabia và UAE, cũng sẽ phản đối mạnh mẽ vì lợi ích xuất khẩu dầu của họ trực tiếp phụ thuộc vào tuyến đường này.
Ảnh hưởng đến Việt Nam và các nền kinh tế nhập khẩu dầu
Việt Nam là quốc gia nhập khẩu năng lượng và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động giá dầu toàn cầu. Nếu căng thẳng tại eo Hormuz làm tăng giá dầu thô, chi phí sản xuất công nghiệp, logistics và tiêu dùng trong nước sẽ bị đẩy lên theo. Đây là yếu tố cần theo dõi sát trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực kiểm soát lạm phát và duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế.
Phân tích chuyên sâu: Iran có thực sự thực thi được không
Thách thức pháp lý quốc tế
UNCLOS, mà Iran là thành viên tham gia ký kết, quy định rõ ràng về quyền quá cảnh vô hại qua các eo biển dùng cho hàng hải quốc tế. Điều 38 của UNCLOS bảo vệ quyền đi qua của tàu thuyền mà không cần xin phép hay nộp phí. Nếu Iran áp đặt thu phí, họ sẽ vi phạm nghĩa vụ điều ước quốc tế và đối mặt với kiện tụng tại các tòa trọng tài quốc tế.
Tuy nhiên, Iran có thể lập luận rằng Mỹ, quốc gia không phê chuẩn UNCLOS, cũng không có tư cách đòi hỏi Iran tuân thủ tuyệt đối. Đây là lập luận yếu về mặt pháp lý nhưng đủ để tạo ra tranh cãi ngoại giao kéo dài.
Năng lực thực thi thực tế
Việc thu phí trong thực tế đòi hỏi Iran phải dừng, kiểm tra và thu tiền từ hàng chục tàu thuyền mỗi ngày trong điều kiện có sự hiện diện của lực lượng hải quân Mỹ và các nước đồng minh. Đây là kịch bản có rủi ro đối đầu quân sự rất cao mà ngay cả Tehran cũng khó có thể chấp nhận trong giai đoạn hiện tại.
Vì vậy, nhiều nhà phân tích nhận định rằng dự luật này, ít nhất trong ngắn hạn, có chức năng đòn bẩy ngoại giao hơn là một chính sách được thực thi thực chất.
Triển vọng đàm phán Mỹ Iran sau tuyên bố này
Tuyên bố về dự luật thu phí Hormuz xuất hiện đúng lúc các cuộc đàm phán Mỹ Iran đang tìm kiếm động lực mới. Thay vì chỉ ngồi chờ các vòng đàm phán hạt nhân dậm chân tại chỗ, Iran đang chủ động tạo ra áp lực theo nhiều hướng cùng lúc.
Kịch bản khả quan nhất là dự luật đóng vai trò con bài để Iran đổi lấy nhượng bộ từ phía Mỹ, chẳng hạn như nới lỏng một phần trừng phạt dầu mỏ hoặc mở đường cho đàm phán hạt nhân. Kịch bản tiêu cực là dự luật được thông qua và Tehran cố thực thi, dẫn đến leo thang căng thẳng quân sự tại Vịnh Persian, vốn đã không thiếu những điểm bùng phát trong nhiều năm qua.
Trong cả hai trường hợp, các thị trường năng lượng và tài chính toàn cầu sẽ cần theo dõi sát sao tiến trình lập pháp và các phản ứng ngoại giao tiếp theo trong những tuần tới.
FAQ
Đàm phán Mỹ Iran hiện tại đang ở giai đoạn nào?
Các cuộc đàm phán Mỹ Iran về chương trình hạt nhân và dỡ bỏ trừng phạt đang diễn ra gián tiếp qua trung gian, chưa đạt được thỏa thuận cụ thể. Iran đang tăng cường làm giàu uranium trong khi Mỹ duy trì các lệnh trừng phạt diện rộng. Dự luật thu phí Hormuz được xem là đòn bẩy mới của Tehran trên bàn thương lượng.
Iran có thể thực sự thu phí tàu qua eo biển Hormuz không?
Về mặt pháp lý, điều này xung đột với UNCLOS về quyền quá cảnh quốc tế. Về mặt thực tế, việc thực thi đòi hỏi đối đầu trực tiếp với hải quân Mỹ và các đồng minh trong khu vực, rủi ro rất cao. Hầu hết chuyên gia nhận định dự luật này mang tính đòn bẩy đàm phán nhiều hơn là chính sách thực thi ngay.
Giá dầu sẽ bị ảnh hưởng như thế nào nếu căng thẳng Hormuz leo thang?
Eo biển Hormuz chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu thô toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn hoặc leo thang căng thẳng nào tại đây đều có thể đẩy giá dầu Brent tăng đột biến, gây áp lực lạm phát lên các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng, trong đó có Việt Nam. Thị trường dầu thường phản ứng ngay lập tức khi có tín hiệu căng thẳng tại khu vực Vịnh Persian.
Theo dõi thêm tin tức thời sự quốc tế
Nếu bạn muốn cập nhật liên tục các diễn biến liên quan đến đàm phán Mỹ Iran, tình hình eo biển Hormuz và các biến động địa chính trị ảnh hưởng đến thị trường tài chính, hãy theo dõi chuyên mục Thời sự tại chuyenthitruong.com. Chúng tôi cập nhật tin tức và phân tích chuyên sâu hàng ngày từ góc nhìn kinh tế tài chính dành riêng cho nhà đầu tư Việt Nam.
Disclaimer: Bài viết này được cung cấp nhằm mục đích thông tin và tham khảo, không phải lời khuyên đầu tư tài chính. Thị trường năng lượng và địa chính trị tiềm ẩn nhiều rủi ro và biến động khó lường. Nhà đầu tư cần tự nghiên cứu kỹ lưỡng hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia tài chính độc lập trước khi đưa ra bất kỳ quyết định đầu tư nào.
