Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ chỉ sau chưa đầy 24 tiếng kể từ khi thỏa thuận hai tuần được công bố tối 7/4, khi Israel tiến hành loạt không kích dữ dội nhất từ đầu chiến sự vào miền nam Beirut sáng ngày 8/4, làm hàng trăm người thiệt mạng và kéo theo phản ứng giận dữ từ Tehran. Iran ngay lập tức tái đóng eo biển Hormuz và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, trưởng đoàn đàm phán của Iran, tuyên bố ba điều khoản cốt lõi của thỏa thuận đã bị “vi phạm công khai và rõ ràng.”
Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ bắt nguồn từ một lỗ hổng chết người trong ngôn ngữ soạn thảo thỏa thuận: không bên nào ngồi vào cùng bàn đàm phán để xác nhận phạm vi địa lý của lệnh ngừng bắn trước khi công bố. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, người làm trung gian, tuyên bố thỏa thuận áp dụng “ở khắp mọi nơi, gồm cả Lebanon.” Văn phòng Thủ tướng Netanyahu phản bác ngay: “Việc ngừng bắn hai tuần không bao gồm Lebanon.” Hai tuyên bố mâu thuẫn hoàn toàn, được đưa ra chỉ cách nhau vài tiếng, đặt nền tảng cho khủng hoảng diễn giải có thể phá hủy toàn bộ kiến trúc ngoại giao dựng nên trong đêm 7/4.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance trong cuộc họp báo sáng 9/4 thừa nhận khoảng cách này một cách thẳng thắn đến bất ngờ: “Tôi nghĩ phía Iran đã hiểu rằng lệnh ngừng bắn bao gồm cả Lebanon, nhưng thực tế thì không phải vậy.” Đây là thừa nhận chính thức đầu tiên từ Washington rằng ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ không phải do Iran phá vỡ mà do ngôn ngữ thỏa thuận mơ hồ ngay từ đầu.
Lebanon bị bỏ ra ngoài: ai quyết định và quyết định khi nào?
Hiểu được ai quyết định Lebanon không nằm trong thỏa thuận và quyết định đó được đưa ra khi nào là chìa khóa để đánh giá liệu ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ là tai nạn ngoại giao hay thiết kế cố ý.
Theo nguồn tin từ nội bộ Nhà Trắng, trong đàm phán 48 tiếng trước thỏa thuận, Mỹ và Iran chỉ đàm phán về hai vấn đề cốt lõi: Hormuz và ngừng tấn công trực tiếp lẫn nhau. Lebanon không được thảo luận vì Washington coi đây là vấn đề riêng biệt giữa Israel và Hezbollah, không phải giữa Mỹ và Iran. Tehran hiểu theo cách hoàn toàn khác: bất kỳ đối tác nào của Iran bị tấn công trong khi ngừng bắn đều là vi phạm tinh thần thỏa thuận.
Pakistan, với tư cách trung gian, không xác minh sự đồng thuận giữa hai bên về vấn đề Lebanon trước khi tuyên bố thỏa thuận “bao gồm ở khắp mọi nơi.” Đây là lỗi kỹ thuật nghiêm trọng trong ngoại giao: khi các bên không ngồi cùng bàn để ký văn bản có điều khoản rõ ràng, mỗi bên điền vào khoảng trống bằng cách diễn giải có lợi nhất cho mình.
Israel không chỉ từ chối ngừng bắn ở Lebanon mà còn đẩy tình hình lên mức không thể quay đầu khi tiến hành cuộc không kích lớn nhất từ đầu chiến sự vào miền nam Beirut chỉ vài giờ sau thỏa thuận, khiến hàng trăm người thiệt mạng. Đây không phải hành động quân sự duy trì, đây là tín hiệu chính trị rõ ràng rằng Israel không chấp nhận bất kỳ diễn giải nào về ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ có thể ràng buộc Tel Aviv ở chiến trường mà Netanyahu coi là sinh tử.
3 vi phạm mà Iran cáo buộc và phản ứng của Mỹ
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf liệt kê chính xác ba vi phạm mà Tehran cho là đủ cơ sở để rút khỏi toàn bộ thỏa thuận ngừng bắn. Mỗi vi phạm tương ứng với một điểm trong đề xuất 10 điểm mà Trump mô tả là “cơ sở có thể thực hiện để đàm phán.”
Vi phạm thứ nhất: Israel tấn công Lebanon. Iran cáo buộc điều khoản ngừng thù địch “trên mọi mặt trận” đã bị Israel bỏ qua khi tiến hành không kích Beirut ngay trong sáng 8/4. Tehran lập luận rằng Hezbollah là đối tác trong “Trục Kháng chiến” (liên minh các lực lượng vũ trang thân Iran), vì vậy tấn công Hezbollah tương đương tấn công Iran gián tiếp. Mỹ bác bỏ hoàn toàn lập luận này và Trump gọi xung đột Lebanon là “cuộc giao tranh riêng rẽ” không liên quan đến thỏa thuận Mỹ-Iran.
Vi phạm thứ hai: UAV xâm nhập không phận Iran. Iran cáo buộc một thiết bị bay không người lái, không rõ xuất xứ, đã xâm phạm không phận Iran trong đêm 7/4 đến sáng 8/4. Washington không xác nhận cũng không phủ nhận nhưng Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt nhắc lại rằng lệnh ngừng bắn chỉ áp dụng cho các cuộc “tấn công có tổ chức” của lực lượng Mỹ và đồng minh. Khoảng xám định nghĩa “tấn công có tổ chức” chính là lý do vi phạm thứ hai này không thể giải quyết đơn giản.
Vi phạm thứ ba: Mỹ phủ nhận quyền làm giàu uranium của Iran. Trong tuyên bố ngay sau thỏa thuận, phát ngôn viên Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ nhắc lại lập trường “Iran không được quyền làm giàu uranium.” Tehran coi đây là vi phạm tinh thần thỏa thuận vì họ hiểu đề xuất 10 điểm bao gồm cam kết Mỹ sẽ thảo luận quyền làm giàu tại Islamabad mà không có lập trường tiền định. Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ vì vậy không chỉ liên quan đến địa lý mà còn liên quan đến diễn giải hồ sơ hạt nhân.
Phản ứng của Mỹ là tối giản và cẩn thận. Vance nói “lệnh ngừng bắn luôn rất phức tạp” trong khi không thừa nhận bất kỳ vi phạm nào cụ thể. Karoline Leavitt nhắc lại Lebanon không phải một phần của thỏa thuận. Cách Mỹ ứng xử với ba cáo buộc này cho thấy Washington muốn giữ nguyên ngừng bắn mà không tạo tiền lệ chấp nhận diễn giải của Tehran về phạm vi thỏa thuận.
Hezbollah: mắt xích bị bỏ quên trong thiết kế thỏa thuận
Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ phơi bày một vấn đề cấu trúc sâu hơn: bất kỳ thỏa thuận nào về xung đột Iran mà không giải quyết địa vị của Hezbollah đều giống như tắt bếp mà không tắt gas.
Hezbollah (tổ chức vũ trang Hồi giáo dòng Shia tại Lebanon được Iran thành lập năm 1982 và hiện có khoảng 40.000 đến 50.000 tay súng) là cánh tay dài quan trọng nhất của Iran trong khu vực. Đây không phải là lực lượng ủy nhiệm đơn thuần mà là tổ chức chính trị vũ trang có đại diện trong Quốc hội Lebanon, hệ thống phúc lợi xã hội riêng và kho vũ khí ước tính 150.000 quả rocket.
Khi Israel tấn công Hezbollah sau ngừng bắn, Iran không thể bỏ qua mà không mất uy tín trước chính người dân trong nước và trước toàn bộ “Trục Kháng chiến.” Phe cứng rắn trong IRGC (Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran) đã gây áp lực mạnh để Tehran cứng rắn hơn sau khi tin tức về không kích Beirut lan ra. Đây là động lực giải thích tại sao Ghalibaf, không phải Ngoại trưởng Araghchi, là người đưa ra cáo buộc ba vi phạm, phản ánh sức ảnh hưởng của phe quân sự trong nội bộ Iran.
Israel về phần mình không có lý do chiến lược nào để dừng lại ở Lebanon. Từ góc nhìn của Netanyahu, mỗi ngày ngừng bắn là một ngày Hezbollah có thể tái vũ trang và củng cố vị trí. Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ một phần vì Israel đang dùng cửa sổ hai tuần này để tối đa hóa thiệt hại cho Hezbollah trước khi bất kỳ thỏa thuận toàn diện nào có thể ràng buộc Tel Aviv.
Iran đóng Hormuz trở lại: đòn mặc cả hay quyết định thực chất?
Khi tin Iran tái đóng Hormuz ngày 8/4 lan ra, thị trường dầu mỏ lao vào trạng thái hỗn loạn mới. Dầu Brent, vừa giảm 13% về vùng 92 đến 96 USD chỉ 24 tiếng trước, bật tăng 7 đến 9% ngay khi mở cửa phiên châu Á.
Câu hỏi thị trường đang hỏi là liệu đây là đòn mặc cả ngoại giao hay quyết định thực chất, và câu trả lời có thể đến từ hành vi của tàu thuyền thực tế. Nếu tàu thương mại dừng lại và đợi thêm tin tức, Iran đã đạt được đòn tâm lý mà không cần hành động quân sự. Nếu Tehran ra lệnh Hải quân thực sự phong tỏa, đó là leo thang có thể xóa toàn bộ kiến trúc thỏa thuận ngừng bắn.
Bộ Ngoại giao Iran đồng thời thông báo Ngoại trưởng Abbas Araghchi đã chính thức nêu vấn đề “vi phạm Lebanon” với Pakistan qua kênh ngoại giao. Đây là tín hiệu rằng Iran vẫn muốn giải quyết qua đối thoại hơn là leo thang ngay lập tức. Việc Araghchi liên hệ Islamabad trong khi Ghalibaf đe dọa rút khỏi thỏa thuận cho thấy nội bộ Iran đang chia thành hai giọng điệu song song: một giọng cứng để gây áp lực, một giọng mềm để giữ kênh đàm phán.
Diễn biến giá dầu và cước vận tải qua Hormuz trong 48 tiếng tới là chỉ báo thực địa quan trọng nhất để đánh giá ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ đang tiến về kịch bản nào. Cập nhật liên tục tại thị trường dầu mỏ.
Cộng đồng quốc tế: lên tiếng nhưng bất lực
Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ kéo theo phản ứng quốc tế nhưng không bên nào có đủ đòn bẩy để buộc Israel dừng lại ở Lebanon.
Australia, Pháp và Anh ra tuyên bố chung ngày 8/4 kêu gọi ngừng bắn tại Lebanon, thừa nhận ngầm rằng thỏa thuận Mỹ-Iran không đủ để ổn định toàn khu vực. Đây là lần đầu tiên ba đồng minh NATO quan trọng cùng lên tiếng phản đối hành động quân sự của Israel dù không đặt tên trực tiếp. Pháp, nước có quan hệ lịch sử đặc biệt với Lebanon qua cộng đồng Maronite, chịu áp lực dư luận trong nước mạnh nhất khi hình ảnh Beirut bị phá hủy tràn ngập truyền thông.
Liên Hợp Quốc thông qua Tổng thư ký Antonio Guterres kêu gọi “tất cả các bên tuân thủ các nghĩa vụ theo luật quốc tế.” Đây là ngôn ngữ cẩn thận không chỉ tên Israel hay Hezbollah, phản ánh giới hạn thực tế của Liên Hợp Quốc trong bối cảnh Mỹ có quyền phủ quyết Hội đồng Bảo an.
Thổ Nhĩ Kỳ đề nghị mở rộng vai trò trung gian từ Pakistan sang bao gồm Ankara, nhưng cả Mỹ lẫn Israel đều không phản hồi. Ai Cập và Jordan, hai nước Ả Rập có hiệp ước hòa bình với Israel, im lặng nhưng tăng cường liên lạc ngoại giao hậu trường với Washington để cảnh báo về nguy cơ mất ổn định lan rộng.
Tại sao Mỹ không thể ép Israel và Iran không thể bỏ qua Lebanon
Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ đặt ra câu hỏi cấu trúc quan trọng nhất: nếu Mỹ thực sự muốn thỏa thuận bền vững, tại sao không ép Israel ngừng bắn ở Lebanon?
Câu trả lời ngắn gọn là ràng buộc chính trị nội bộ của Trump không cho phép điều đó. Cơ sở cử tri Cộng hòa, đặc biệt cử tri Evangelical và cử tri Do Thái, ủng hộ quyền tự vệ tuyệt đối của Israel. Bất kỳ áp lực công khai nào từ Trump lên Netanyahu về Lebanon sẽ ngay lập tức bị đảng Dân chủ và cánh hữu Cộng hòa dùng để công kích ông từ hai phía khác nhau. Điều này giải thích tại sao Trump gọi Lebanon là “cuộc giao tranh riêng rẽ” dù chính JD Vance thừa nhận Iran hiểu ngược lại.
Iran về phần mình không thể bỏ qua Lebanon mà không chịu hậu quả nội bộ nghiêm trọng. IRGC đã hi sinh nguồn lực và uy tín để xây dựng Hezbollah như tuyến phòng thủ tiền đồn trong 40 năm. Nếu Tehran chấp nhận thỏa thuận trong khi Hezbollah bị tiêu diệt ở Lebanon, Lãnh tụ Tối cao Khamenei sẽ đối mặt với cuộc khủng hoảng chính trị nội bộ nghiêm trọng nhất kể từ phong trào Xanh 2009. Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ vì vậy là hệ quả tất yếu của kiến trúc thỏa thuận được thiết kế không tính đến ràng buộc chính trị nội bộ của bất kỳ bên nào.
Kịch bản nào có xác suất cao nhất trong 48 tiếng tới?
Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ đang tiến theo ba kịch bản có xác suất thay đổi theo từng giờ.
Kịch bản thứ nhất, xác suất khoảng 40%, là thỏa thuận trụ vững dù đang rạn nứt. Pakistan thuyết phục được Iran không rút khỏi đàm phán Islamabad ngày 10/4, Israel giảm cường độ không kích ở Lebanon xuống mức mà Tehran có thể chấp nhận về mặt chính trị dù không chính thức thừa nhận. Đây là kịch bản “giải quyết tạm thời bằng im lặng tương đồng,” hai bên tiếp tục bất đồng về phạm vi ngừng bắn nhưng chọn không leo thang.
Kịch bản thứ hai, xác suất khoảng 35%, là thỏa thuận bị đình chỉ nhưng không tan vỡ hoàn toàn. Iran đóng Hormuz một phần, đàm phán Islamabad bị hoãn nhưng kênh ngoại giao qua Pakistan vẫn duy trì. Dầu Brent tăng về vùng 100 đến 105 USD, thị trường chứng khoán giảm 3 đến 5%. Giai đoạn trung gian bất định cao nhất kéo dài 5 đến 7 ngày cho đến khi một bên nhượng bộ đủ để nối lại đàm phán. Diễn biến VN-Index trong giai đoạn bất định này có thể theo dõi tại thị trường chứng khoán Việt Nam.
Kịch bản thứ ba, xác suất khoảng 25%, là thỏa thuận sụp đổ hoàn toàn. Iran chính thức rút khỏi đề xuất 10 điểm, Hormuz đóng trở lại toàn phần và Mỹ phải tính toán lại toàn bộ chiến lược khu vực. Dầu Brent vọt lên 115 đến 125 USD, vàng tăng mạnh và chứng khoán toàn cầu giảm 10 đến 15%. Đây là kịch bản xấu nhất và cũng là kịch bản mà Australia, Pháp và Anh đang kêu gọi tránh khi gây sức ép kép lên cả Israel lẫn Mỹ. Nhà đầu tư cần theo dõi vàng như tài sản bảo hiểm chính cho kịch bản này tại thị trường vàng Việt Nam.
Điều gì thực sự cần xảy ra để cứu thỏa thuận?
Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ có thể được cứu vãn nhưng đòi hỏi ít nhất một trong hai điều kiện khó thực hiện xảy ra trước ngày 10/4.
Điều kiện thứ nhất là Israel đồng ý “tạm ngừng hoạt động” ở Lebanon, không phải ngừng bắn chính thức mà là giảm cường độ không kích xuống mức mà Iran có thể mô tả với nội bộ như một nhượng bộ nhỏ. Đây là lối thoát ngoại giao cho cả hai bên: Israel không chính thức thừa nhận Lebanon nằm trong thỏa thuận, Iran không chính thức rút lui nhưng có đủ cơ sở để đàm phán Islamabad tiếp tục.
Điều kiện thứ hai là Mỹ cung cấp cho Iran một đảm bảo riêng qua kênh bí mật rằng quyền làm giàu uranium sẽ được thảo luận tại Islamabad mà không có lập trường tiền định. Araghchi đã nêu điều này với Pakistan như điều kiện để Iran không rút khỏi đàm phán. Nếu Rubio hoặc Witkoff xác nhận điều này qua kênh bí mật trước 10h sáng ngày 10/4, đàm phán Islamabad có thể diễn ra dù bầu không khí căng thẳng.
Có một góc nhìn khác không nên bỏ qua. Znews dẫn nhận định từ các nhà phân tích rằng “Iran sẽ ngu ngốc nếu để đàm phán đổ vỡ vì Lebanon,” nhắc nhở rằng Tehran hiểu rõ hơn ai hết rằng mỗi ngày đàm phán đổ vỡ là một ngày kinh tế Iran tiếp tục sụp đổ dưới trừng phạt. Áp lực kinh tế trong nước có thể là yếu tố đủ mạnh để Lãnh tụ Tối cao Khamenei chọn đối thoại dù phe cứng rắn đang la hét.
Ngừng bắn Iran Lebanon nguy cơ đổ vỡ là bài học đắt giá rằng trong ngoại giao, cách diễn đạt quan trọng không kém nội dung thực chất. Một thỏa thuận không ghi rõ phạm vi địa lý, không xác định ai chịu trách nhiệm với lực lượng ủy nhiệm và không có cơ chế xử lý vi phạm là thỏa thuận được thiết kế để đổ vỡ. Điều duy nhất giữ nó lại không phải là văn bản pháp lý mà là lợi ích kinh tế và chính trị của tất cả các bên đều đòi hỏi nó không được phép đổ vỡ hoàn toàn.
Disclaimer: Bài viết được cung cấp nhằm mục đích thông tin và tham khảo chung, không phải lời khuyên đầu tư tài chính. Mọi quyết định đầu tư đều tiềm ẩn rủi ro. Bạn đọc cần tự nghiên cứu kỹ lưỡng hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia tài chính độc lập trước khi đưa ra quyết định.
